Vijf lagen van interoperabiliteit voor een slimme en open digitale overheid

Een flexibele digitaal opererende overheid met kwaliteit en veiligheid op hoog niveau zonder dat een ‘vendor lock’ op de loer ligt: het geloof in open source software en open standaarden is sinds de Motie Vendrik in 2002 wijdverbreid. De impact van de open source en open standaarden-beweging is in de praktijk anno 2018 echter nog beperkt. De basis is er, de ingrediënten zijn beschikbaar maar het komt nog niet altijd succesvol samen in de praktijk. Zelf heb ik bijvoorbeeld het gevoel dat vaak aandacht mist voor één fundamenteel principe: interoperabiliteit.

Interoperabiliteit

Voor de nerds onder ons is interoperabiliteit een bekende term uit het 7 lagen OSI model. Voor veel anderen is interoperabiliteit de mogelijkheid van verschillende autonome, heterogene systemen, apparaten of andere eenheden om met elkaar te communiceren en samen te werken. Zelf onderscheid ik graag de volgende vijf lagen van interoperabiliteit: politiek/bestuurlijke laag, organisatielaag, semantische laag, technische laag en juridische laag.

Politiek/bestuurlijke laag

In de politiek/bestuurlijke laag moet er voor gezorgd worden dat doelstellingen, beleid en processen op elkaar aan blijven sluiten. Hiermee blijven de activiteiten in de overige lagen in lijn met het gevoerde beleid. Ook zullen vanuit deze laag bijvoorbeeld afwegingen gemaakt moeten worden of alle technologische verbeteringen vanuit technologisch perspectief ethisch gezien ook wenselijk zijn. Een goede politiek/bestuurlijke laag van interoperabiliteit is heel belangrijk.

Organisatielaag

De organisatielaag gaat over interoperabiliteit tussen organisaties. Wat zijn de noodzakelijke structuren en procedures en welke cultuur is er nodig tussen organisaties om interoperabiliteit mogelijk te maken. Met andere woorden, deze belangrijke laag beschrijft hoe verschillende organisaties samenwerken om één of meerdere gedeelde doelstellingen te behalen.

Semantische laag

Semantische interoperabiliteit gaat over hoe verschillende entiteiten in staat zijn om informatie op een betekenisvolle met elkaar uit te wisselen. Zodat processen van verschillende organisaties makkelijk op elkaar aan te sluiten zijn. Voor semantische interoperabiliteit is het dus nodig dat terminologieën, ontologiën, metadata etc… worden geharmoniseerd over vele verschillende organisaties heen. Dat is een belangrijke factor voor succesvolle interoperabiliteit.

Technische laag

Technische interoperabiliteit wordt mogelijk gemaakt door toepassen van een services oriented architectuur. Dit stelt verschillende systemen in staat elkaars data en logica te gebruiken. Dit wordt mogelijk gemaakt doordat systemen hun data en logica aan elkaar beschikbaar stellen via services (ook wel API’s genoemd). De beschrijving/documentatie van deze services moet genoeg informatie bevatten om de service te gebruiken. Er zou geen diepgaande kennis nodig moeten zijn van de architectuur van het achterliggende systeem en ook niet van de interne processen van de organisatie achter de service. De technische laag speelt dan ook een grote rol in interoperabiliteit.

Juridische laag

Voor interoperabiliteit is ook een wettelijke basis nodig. Door bijvoorbeeld wetgeving over privacy aan de ene kant en transparantie, toegang en openheid aan de andere kant beter op elkaar aan te laten sluiten. Wetten en regels kunnen ook helpen om interoperabiliteit te bevorderen door bijvoorbeeld het vastleggen van regels over hoe (overheids)organisaties hun data beschikbaar moeten stellen voor andere organisaties. Een duidelijke juridische laag is daarmee een belangrijke voorwaarde voor succesvolle interoperabiliteit.

Samen realiseren

Samen een slimme(re) digitale overheid organiseren in Nederland vanuit interoperabiliteit en de open source-gedachte? Dat hoeft volgens mij echt niet allemaal letterlijke open source software te zijn. De kern van de open source-beweging is interoperabiliteit. Wie dat toepast, focust zich op de koppelvlakken die er zijn tussen verschillende organisaties. Zijn die er (nog) niet? Dan is dat een mooi eerste open source-project. Misschien is open ‘Software as a Service (SaaS)’ wel de ultieme oplossing in de ‘overheidsmarkt’?

Interessante stappen

Op verschillende plekken in Nederland zijn al interessante stappen gezet op digitaal vlak. Benieuwd naar de voorbeelden van succesvolle samenwerking en interoperabiliteit? Neem dan contact met mij op. 

Dit bericht is een bewerking van het artikel ‘Interoperabiliteit: het missende ingrediënt voor een open digitale overheid’, door Frans Jorna (Hiemstra & De Vries) en Matthijs Goense (SVB/Novum).