Experimenteren met democratie

Trouw publiceerde afgelopen week een artikel over vernieuwing van de 'traditionele gemeenteraad'. Met een dalend vertrouwen (en interesse?) in de politiek is het tijd om het democratische stelstel stevig te veranderen. Zo luidt de boodschap. En deze vinden wij bewonderingswaardig, omdat het deze keer is geworteld in de praktijk, met lokale bestuurders als boegbeeld en initiatiefnemer. De agendasetting bij Plasterk is afgelopen week voltooid. Nu wordt het tijd voor de volgende stap. Wij zijn héél nieuwsgierig naar de stappen die gezet worden om deze verandering vorm te geven. Daarom doen we hieronder een poging om te schetsen welke uitdagingen getrotseerd moeten worden. Wat is er nodig voor zo'n systeem?

Het politieke debat bewust buiten spel?

Achter het politiek-bestuurlijke systeem zit een ingewikkelde uitvoeringswereld. Een wereld die niet rechtlijnig is, waar gelobbyd wordt en waar deals worden gesloten. Soms op bestuurlijk niveau maar ook heel vaak op ambtelijk niveau. Medewerkers van gemeentes zoeken samen met inwoners en ondernemers naar oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. Op lokaal niveau werkt dit - met korte lijnen - erg effectief, ondanks dat de politieke arena soms (bewust of onbewust) geen rol heeft. De ambtelijke organisatie is een onmisbare speler in het doen slagen van democratische vernieuwing en zal daarom moeten mee veranderen.

Noodzaak tot competente en toegankelijke bestuurders

Het college van burgemeester en wethouders krijgt in het voorstel van 'Code Oranje' een andere - en meer prominente - rol. Dit vraagt om stevige dagelijkse bestuurders die zichtbaar en toegankelijk zijn. Omdat het college meer bewegingsvrijheid krijgt, is het belangrijk dat zij direct gekozen wordt door inwoners van hun gemeente. Dit geldt voor wethouders én voor de burgemeester.

Wie controleert de gang van B&W?

In het huidige model hebben raadsleden een vertegenwoordigende en controlerende rol. De initiatiefnemers van 'Code Oranje', met burgemeester Blase van Vlaardingen als voorman, stellen een gemeenteraad voor met 150 leden die drie keer per jaar bijeenkomt. In het voorgestelde systeem wordt richting geven en sturen op hoofdlijnen nóg belangrijker. De controlerende rol is een aandachtspunt. Wie is het tegenwicht voor het college van B&W? Is een gemeenteraad die drie keer per jaar bijeenkomt daartoe in staat? En welke condities horen daar dan bij?

Morgen experimenteren

'Code Oranje' vraagt om het toestaan van experimenten door het aanpassen van de Gemeentewet en stelt tegelijk zelf al een oplossing voor. Het ontwerpdenken is te simpel voor een complex vraagstuk zoals bestuurlijke vernieuwing. De gemeentelijke coalitieakkoorden van 2014 staan bol van ambities die gericht zijn op bestuurlijke vernieuwing. Wat leren we van de gemeentes die gewoon aan de slag gaan, zonder zich te veel aan te trekken van de kaders van de gemeentewet? Denk aan deliberatieve peilingen, burgerjury’s rondom projecten, wijkbegrotingen, et cetera.

Niets staat ons in de weg om hier morgen mee te beginnen! Op welke manier werkt jouw gemeente aan toekomstbestendig en effectief bestuur? Welke experimenten voeren jullie uit en waarom? Deel je ervaringen met ons!