Open data, open gebruik en de datacoöperatie

Steeds vaker merk ik dat het in smart cities om drie dingen gaat: het bij elkaar brengen van bedrijven, inwoners en creatieve ondernemers in een smart city ecosystem (het creëeren van platforms dat al die deelnemers in staat stelt om met data 'te spelen' door middel van visualisaties, om er 'oplossingen' en concrete diensten van te maken) en datasets rechtstreeks van de bron, in een open formaat. Over openheid wordt elders genoeg gezegd; dat is een lastig technisch vraagstuk. Hier gaat het mij vooral om de organiseerkant: hoe organiseer en contracteer je open data? Ik ben het ook aan het uitvinden, maar heb al wel een paar vuistregels te pakken.

Van belang is allereerst dat vaak de bescherming van gegevens voorop staat: wat willen we niet kwijt? Of: hoe houden we het vast? Daarmee gaat bijna de vraag verloren wat je wél in wil brengen en waarom.

Het tweede item, met stip, is de inperking van open data tot publieke open data. Dat gaat bijna vanzelf. Open data is in de wandel vooral publieke data, aangevuld met datasets die in privaat eigendom zijn van bijvoorbeeld providers, eigenaars van wifi netwerken en universiteiten.

Bij de eerste categorie spelen (als het gaat om bezwaren tegen openstelling) vooral bezwaren van 1. Rechtsgelijkheid 2. Het fundamentele belang van publiek eigenaarschap 3. Een discussie over de kosten en baten van open datasets: de noodzaak om zo clean mogelijk met belastinggeld om te gaan en waar er met open data door bedrijven verdiend wordt dat ten goede van de gemeenschap te brengen 4. Actieve bescherming van persoonsgegevens.

Bij de tweede categorie, niet publieke data, gaat het om bescherming van bedrijfseigendom. Om dat in te brengen moeten die bedrijven en (onderzoeks?) instellingen een direct belang zien: rendement.

Het hele debat over hebben wat je houdt lijkt deels semantiek. Als je een deel van een dataset openstelt door er metrics of velden uit te halen ben je de data niet kwijt: je creëert een nieuwe open dataset. De bron blijft bij de moederorganisatie maar er is wel nieuwe open data. Het enige waar je voor moet zorgen is data integriteit van de nieuwe set - als de bronset verandert, verandert de open set mee. Open gebruik gaat dus over de vraag welk deel open is en hoe je data integriteit van (dynamische) datasets regelt.

Derde inzicht: cruciaal op dit punt is de rol van creatieven: programmeurs, data scientistis en ontwikkelaars van dashboards. Zij verleiden en borgen. Hun enige belang dat geldt is het proces waaraan zij werken, zij raken zelf niets kwijt. Door dat belang zijn zij gericht op waardecreatie voor de deelnemers. En passant vinden ze praktische oplossingen voor fundamentele bezwaren.

Hoe zit het dan met eigendom en gebruik? Het zijn lokale ondernemers (maatschappelijke en privaat) die die diensten afnemen: prosumenten. Eigenaars zullen ze niet zijn. Dat zijn de creatieven. In het gebruik zullen ze data creëren. Die worden direct open data en vergroten de waarde van de set.

Voor bedrijven is dit al een bekend proces: dat doen ze al lang met bedrijven als Mezuro. Aan publieke zijde ligt het lastiger. Die werken met data die van burgers is en mogen alleen daarmee iets anders maken als er een juridische basis is. De bescherming van de integriteit van de persoonlijke levenssfeer van inwoners staat boven alles. Hoe kun je al die waarborgen gerespecteerd krijgen in een ecosysteem dat werkt als een zwerm.

Dat is waar het idee van de datacoöperatie erin komt. Een charter dat de rechten, plichten, werking en rollen van eenieder beschrijft. En de financiering. Daar ligt een actueel knelpunt. De kosten van open data initiatieven zijn blijvend en kunnen maar ten dele uit efficiencywinst betaald worden - en de nadruk aan publieke zijde ligt op kosten. Gemeenten bijvoorbeeld zullen toch vanuit het baatbeginsel denken. Wie waarde ontleend aan originele brongegevens, hoogwaardig, dynamisch, betaalt. Net zoals winkeliers nu betalen voor gebruik van de lokale openbare ruimte en infrastructuur. Zeker als die hoogwaardiger en vaker moet worden onderhouden. En ze zullen de vrije toetreding gegarandeerd willen zien. Vandaar de vorm van een datacoöperatie. Daarin kunnen afspraken gemaakt worden over gebruik, kosten, baten, data integriteit en bescherming van gegevens. Dus: aan de slag met die datacoöperaties! Ze bestaan nog nauwelijks, maar zijn cruciaal om inwoners aan het stuur te houden, de waarde van open data op gang te krijgen en de ontwikkeling van informatiediensten te stimuleren.