Meer dan ooit zijn leiders in het sociaal domein zich ervan doordrongen dat inwoners mee moeten tekenen aan het beleid. We horen het terug in ambities en in de publieke opinie. Zo is ervaringskennis inzetten een belangrijk onderdeel van de Hervormingsagenda Jeugd en krijgt Tim ’S Jongers, directeur van de Wiardi Beckman Stichting en schrijver van het boek ‘Armoede uitgelegd aan mensen met geld’, ruim podium in zijn pleidooi in het verbinden van leef- en systeemwereld. We zien dat tools en inzichten worden gedeeld om overheden te helpen bij het dichten, of in ieder geval verkleinen van de kloof tussen overheid en inwoner. Het Sociaal Cultureel Planbureau publiceerde zomer 2024 bijvoorbeeld ‘Zien, luisteren en helpen’: een onderzoek over wat gemeenten kunnen doen voor een beter bereik in het sociaal domein. Movisie publiceerde kort daarvoor een lemniscaat om gemeenten te helpen ervaringskennis optimaal te benutten.
We kennen de voorbeelden waar systeem- en leefwereld van elkaar afdreven: het toeslagenschandaal, de gasboringen in Groningen en de beleving van vele inwoners bij de coronamaatregelen. Deze voorbeelden kunnen niet weggezet worden als incidenten. Ze maken dieperliggende patronen zichtbaar. Een ander extreem voorbeeld waar overheid en inwoner mijlenver van elkaar afstaan zijn inwoners die zich ‘autonoom’ noemen en gedragen. Autonomen erkennen de overheid niet in hun rol en denken zich te kunnen loskoppelen van wetten en regels. Meestal zijn zij -vaak online- beïnvloed door desinformatie. Ze willen het contract met de overheid opzeggen en denken bijvoorbeeld dat zij rekeningen niet meer hoeven te betalen. De Raad van State gaf eerder aan zich zorgen te maken. “Het gaat veelal om kwetsbare burgers die op deze manier nog verder wegzakken in de ellende.” Een minder extreem, maar veelvoorkomend en tekenend voorbeeld van afstand tussen inwoner en overheid: inwoners die de route niet kennen naar beschikbare regelingen en zo ondersteuning mislopen waar zij wel recht op hebben.
Inwoners betrekken bij het vormgeven van ons systeem, om zo dat systeem beter te laten werken voor hen én de maatschappelijke opgaves. Dat is dus wat we te doen hebben. Degenen die vaak allang wisten dat dat cruciaal is: de professionals. De jeugd- en gezinswerkers, de consulenten Wmo en schulddienstverlening, huisartsen, wijkverpleegkundigen, docenten… kortom: de mensen die zelf elke dag in contact zijn met inwoners. Zij weten hoe een systeem kan ondersteunen of frustreren. Het is dus niet alleen de kennis en ervaring van inwoners, maar ook van de professionals die we nodig hebben bij het vormgeven van het systeem. Dat is niet iets wat je “erbij doet”, even een participatieavondje en klaar. Het vraagt een fundamentele andere kijk en continu een gelijkwaardig gesprek voeren met inwoners en professionals.
En dit vraagt iets van leiders in het sociaal domein. Het vraagt om ruimte te geven aan andere kennis: de kennis van inwoners en professionals in de uitvoering. Het begint bij luisteren, wat echt iets anders is dan horen, maar daar eindigt het niet bij. Het resulteert in anders handelen. Hiervoor moet daadwerkelijk ruimte zijn om op basis van die inzichten dingen te veranderen. Het vraagt een balans in leiderschapsstijl tussen sturend, resultaatgericht en verbindend leiderschap. Een succesvol leider beseft dat de organisatie niet kán inleven in perspectief van de ander. Als je aanneemt dat je je als organisatie kunt inleven in je doelgroep, ligt op de loer dat je je beleid en aanpak stoelt op onterechte aannames. Dus: je hebt te erkennen dat je blinde vlekken hebt en dat je iets te organiseren hebt om inwoner- en uitvoeringsperspectief goed te verweven in beleid. Het vraagt empathisch vermogen en reflectiviteit: eerlijk kunnen kijken naar het aandeel van jouw organisatie (en jou daarin als persoon). En ja: we beseffen dat dat veelzijdigheid vraagt van leiders in het sociaal domein. In een tijd waar harde knopen doorgehakt moeten worden en strategische koersen moeten worden uitgezet. Een uitdagende, maar mooie taak!
Meer weten over hoe wij aankijken tegen actuele vraagstukken in het sociaal domein en hoe wij onze opdrachtgevers helpen bij soms taaie uitdagingen? Zie onze website.
